Hoe vind je de juiste zorg en ondersteuning?

Er bestaat geen wondermiddel tegen overgangsklachten, maar er zijn wel mogelijkheden. De overgang vraagt soms om bijsturing en herwaardering. Het is een fase waarin je opnieuw moet leren luisteren naar je lichaam. Wat vandaag werkt, werkt over drie jaar misschien niet meer. Dat is geen falen, maar onderdeel van een dynamisch proces.

Het uiteindelijke doel tijdens en na de overgang is simpel en universeel: gezond ouder worden met behoud van kwaliteit van leven. Dat begint met serieus nemen wat je voelt en onthouden dat je er niet alleen voor staat. Maar als je door de behandel bomen het bos niet meer ziet, waar begin je dan? We zetten de moge lijkheden op een rijtje.

De overgang midden in het leven
De overgang is geen ziekte of stoornis, maar een natuurlijke biologische levensfase. Toch kan het voelen alsof je lichaam zich plotseling anders gedraagt. Alsof het kompas waarop je jarenlang vertrouwde, begint te spinnen. Een opvallend vaak terugkerende opmerking van vrouwen met overgangsklachten is dat ze zichzelf niet meer herkennen.

Voor veel vrouwen begint de overgang subtiel: ze voelen zich minder energiek, slapen slechter, hebben een korter lontje en de menstruatie verandert. Er zijn opvliegers, nachtzweten, concentratieproblemen of stemmingswisselingen. Soms zijn de klachten mild, maar vaak kunnen ze de boel flink ontwrichten.

Dit kan ook voor partners, kinderen of collega’s verwarrend zijn. Zij kunnen zich afvragen waarom hun naaste zich anders gedraagt. Zonder kennis van wat er fysiek en mentaal gebeurt, worden veranderingen in gedrag gemakkelijker persoonlijk opgevat. Daarom is het ook voor de omgeving belangrijk om te weten dat de overgang een periode is van hormonale herstructurering. En dat gebeurt niet in een vacuüm. Juist in deze levensfase komt vaak veel samen:

• kinderen in de puberteit of die het huis uitgaan;
• mantelzorg voor ouder wordende ouders;
• meer verantwoordelijkheden op het werk;
• veranderingen in relaties;
• vragen over identiteit en toekomst.

Iedereen beleeft deze periode anders. De klachten en omstandigheden verschillen en dus verschilt ook de oplossing. Er bestaat geen one size fits all.

Waar te beginnen?
Breng klachten in kaart De eerste stap die je kunt zetten is eenvoudig maar krachtig: houd je klachten bij. Noteer gedurende twee tot vier weken:

• welke klachten je ervaart;
• hoe ernstig ze zijn;
• wanneer ze optreden;
• of ze samenhangen met je menstruatiecyclus (als die er nog is).

Een hulpmiddel hierbij is de Greene Climacteric Scale, een wetenschappelijk ondersteunde vragenlijst die een overzicht geeft van overgangsgerelateerde klachten. De lijst, die in het Nederlands vertaald is, helpt om patronen te herkennen.

Begrijp wat er gebeurt Kennis geeft rust. Als je begrijpt dat opvliegers samenhangen met veranderingen in de temperatuurregulatie in de hersenen, of dat stemmingswisselingen kunnen worden beïnvloed door hormonen, kun je je klachten beter plaatsen.

Praat erover met mensen uit je omgeving, zoals een partner, gezin, collega’s of vriend(inn)en. Openheid vermindert schaamte en ver groot begrip. Vaak blijkt dat anderen hetzelfde meemaken of hebben meegemaakt.

Kijk kritisch naar voeding en leefstijl Leefstijl en voeding vormen de basis voor iedereen, maar in de overgang worden ze extra belangrijk. Bekijk het leefstijlroer nog eens (zie figuur 10 in 5.1 Voeding en leefstijl).

Stress en slaaptekort: de versterkers Twee factoren die vrijwel alle overgangsklachten verergeren zijn stress en slaaptekort. Het ‘stresshormoon’ cortisol beïnvloedt het hormonale systeem. Slecht slapen ver sterkt onder andere prikkelbaarheid, gewichtstoename en somberheid. Stress, slecht slapen en hormonale veranderingen verergeren zichzelf en elkaar. Zeker in een drukke levensfase kan dit een vicieuze cirkel worden. Investeren in slaap en stressreductie is dus geen luxe, maar medische preventie (zie 5.2 Stressmanagement en 5.4 Hulp bij beter slapen).

Niet alles is hormonaal
Het is belangrijk om niet alle klachten automatisch toe te schrijven aan de overgang. Vergelijkbare symptomen kunnen ook passen bij bijvoorbeeld schildklierproblemen, depressie, burn-out, slaapapneu, spier- en gewrichtsaandoeningen of bijwerkingen van medicatie.

Soms is de overgang de verklaring, maar soms is er iets anders aan de hand. Vaak lopen verschillende factoren door elkaar heen. Juist daarom is zorgvuldige beoordeling door een professional belangrijk.

Wanneer schakel je hulp in?
Blijf niet te lang rondlopen met klachten die je kwaliteit van leven verminderen. Er is vaak meer mogelijk dan je denkt. De huisarts is in veel gevallen een goede eerste stap. Als je je eerst beter wil laten informeren, kan je ook naar een overgangsconsulent stappen (zie 5.7 Medische zorg – wanneer naar wie?).

Tips om een afspraak goed voor te bereiden

• Houd een klachtenoverzicht bij.
• Vul eventueel een vragenlijst in.
• Noteer je vragen.
• Achterhaal of je bepaalde risicofactoren hebt.

Tips voor tijdens het gesprek

• Wees concreet over hoe klachten je dagelijks functioneren beïnvloeden.
• Reduceer klachten niet tot ‘het hoort er nu eenmaal bij’.
• Vraag naar behandelopties.
• Vraag zo nodig om een verwijzing.

Hormoonsuppletietherapie: voor wie?
HST kan voor sommigen zeer effectief zijn, vooral bij heftige opvliegers en wanneer gestart wordt rond de menopauze. Voor anderen we gen de voordelen, nadelen en risico’s anders (zie 5.5 Hormoonsuppletietherapie).

De overgang als startpunt voor gezond ouder worden
Na de menopauze verandert het risico op botontkalking en hart- en vaatziekten (zie hoofdstuk 3 Impact op de langere termijn). Dat maakt preventie nog belangrijker. Blijf meedoen aan bevolkingsonderzoeken en wees alert op voeding, leefstijl, beweging en indien nodig aan vulling van calcium en vitamine D (zie 3.2 Botontkalking).

Tabel 1 Overzicht van zorgverleners en opties voor behandeling, hulp en ondersteuning tijdens de overgang. *Dit zijn geen wettelijk beschermde beroepstitels, let op of de zorgver lener is aangesloten bij een beroepsvereniging. **Slaapoefentherapeut is een beschermde beroepstitel; andere titels zoals slaaptherapeut of slaapcoach zijn niet beschermd.

Enkele risicofactoren die symptomen tijdens en na de overgang kunnen verergeren:

• hart- en vaatziekten bij jezelf of in de familiegeschiedenis;
• een depressie in het verleden; ADHD en/of autisme;
• heftige hormonale reacties tijdens de zwangerschap of na de bevalling;
• een verhoogde bloeddruk tijdens de zwangerschap of na de bevalling.

Laat zo nodig je bloeddruk, cholesterol en/of bloedglucose periodiek controleren.

Waar kun je terecht?
Het overzicht in tabel 1 helpt bij het vinden van passende zorg. Vergoedingen kunnen per verzekeraar verschillen, controleer daarom altijd de polisvoorwaarden of neem contact op met je zorgverzekeraar.

Dit artikel komt uit het boek De overgang – een nieuwe fase. Pre-order het boek nu via de webshop!