Waarom de overgang zoveel meer is dan alleen ‘iets van vrouwen’

Een verdiepend interview met de hoofdauteurs van ‘De overgang. Een nieuwe fase.’

Hormonen, menstruaties, stemming en relaties – tijdens de overgang schommelt er van alles. Maar toch hebben we het vaak alleen over opvliegers, nachtzweten en een kort lontje. Terwijl de overgang over zoveel meer gaat. Daarom maakten artsen Monique Brood-van Zanten en Dorenda van Dijken samen met 28 andere experts een boek over de overgang dat toegankelijk is geschreven en breed opgezet. “Hiermee willen we mensen de belangrijkste basiskennis geven over de overgang. Zodat ze beter begrijpen wat er gebeurt, de juiste vragen kunnen stellen en goede keuzes kunnen maken. Want de overgang is geen vrouwenprobleem, het gaat over de gezondheid van vrouwen en dat gaat iedereen aan.”

Misschien heeft de overgang nog nooit zoveel aandacht gekregen als nu. Op sociale media delen vrouwen hun ervaringen, influencers geven adviezen over hormonen en podcasts bespreken openhartig onderwerpen waar vroeger nauwelijks over werd gesproken. Dat is een positieve ontwikkeling vinden gynaecoloog Dorenda van Dijken en arts Monique Brood-van Zanten. Tegelijkertijd zien zij dagelijks hoe lastig het voor mensen kan zijn om betrouwbare informatie te vinden. Lang niet alle online-informatie is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek, hierdoor klopt informatie vaak niet of ligt het genuanceerder.

Veel meer dan opvliegers
“Als je mensen vraagt waar ze aan denken bij de overgang, dan noemen ze meestal opvliegers en nachtzweten”, vertelt Dorenda van Dijken, gynaecoloog in het Amsterdamse Medisch Centrum Jan van Goyen. “Maar de impact van de overgang is veel breder. Oestrogeen, het hormoon dat daalt tijdens de overgang, beïnvloedt vrijwel het hele lichaam, waardoor ook in het hele lichaam veranderingen merkbaar kunnen zijn. Veel mensen zijn verbaasd als ze horen dat de overgang ook samenhangt met hart- en vaatziekten en botontkalking. Of dat slaapproblemen en concentratieklachten soms een rol kunnen spelen.”

De overgang staat niet op zichzelf, maar maakt deel uit van een veel groter verhaal over de gezondheid van vrouwen.

Overgang gaat niet alleen over vrouwen
Hoe het komt dat we zo weinig weten over de overgang? Volgens Monique Brood-van Zanten, arts op de afdeling gynaecologie bij het Antoni van Leeuwenhoek in Amsterdam, heeft dit alles te maken met de manier waarop er jarenlang naar vrouwengezondheid is gekeken. “Veel aandacht ging uit naar vruchtbaarheid, zwangerschap en bevalling. Dat zijn natuurlijk wezenlijke onderwerpen maar de gezondheid van vrouwen houdt hier niet op, de overgang is een belangrijke nieuwe fase die evengoed veel impact kan hebben op vrouwen.”

Maar niet alleen op vrouwen, ook op de samenleving als geheel. “De overgang staat niet op zichzelf, maar maakt deel uit van een veel groter verhaal over gezondheid”, legt Brood-van Zanten uit. Dat maakt het onderwerp volgens haar ontzettend relevant. “Voor vrouwen zelf, maar ook voor partners, kinderen, werkgevers, zorgverleners en beleidsmakers. Want het is een politieke keuze waar medisch onderzoek naar gedaan wordt.”

De laatste tien jaar is er veel ontwikkeling in het vakgebied ‘vrouwspecifieke gezondheidszorg’ en worden er steeds meer onderzoeken gedaan, hierdoor groeit de kennis over de overgang. “Toen wij twintig jaar geleden congressen bezochten over de overgang, konden we de Nederlandse deelnemers bijna op één hand tellen”, vult Van Dijken aan. “Dat is nu gelukkig onvoorstelbaar. Er worden steeds meer onderzoeken gedaan en er komt meer financiering. Maar nog steeds is vrouwengezondheid een ondergeschoven kindje in het medische onderzoeksveld en blijft nog veel meer onderzoek nodig. Bijvoorbeeld naar het vrouwenhart, de wisselwerking tussen stemming en hormonale schommelingen, en de relatie tussen de overgang en slaap-en stofwisselingsproblemen.”

Gezond ouder worden gaat niet alleen over hormonen
Betrouwbare informatie over de overgang is meer dan belangrijk vinden Brood-van Zanten en Van Dijken. Desinformatie kan het stellen van de juiste diagnose bemoeilijken, waardoor het langer duurt voordat iemand de juiste behandeling krijgt. “Een van de grootste misverstanden die we tegenkomen, is de overtuiging dat alles op te lossen is met hormoontherapie,” zegt Brood-van Zanten. “Ik merk in mijn spreekkamer dat vrouwen zich soms op basis van verkeerde informatie hebben laten voorlichten, waardoor ze denken dat een specifiek hormoon de oplossing is voor hun klachten. Terwijl het verhaal vaak veel ingewikkelder is.”

“Hormonen beïnvloeden veel processen in het lichaam, maar de overgang heeft ook te maken met veroudering”, legt Van Dijken uit. “Daarom is hormoontherapie niet altijd de oplossing. Als een behandeling niet helpt, moet je soms verder kijken. Dan ligt de oorzaak of oplossing misschien ergens anders. Zo kan bepaalde medicatie die een andere specialist voorschrijft ook zorgen voor nachtzweten of slecht slapen. Ook psychofarmaca kunnen deze klachten imiteren, en ook de invloed van stress, voeding en leefstijl moet je niet onderschatten.” Van Dijken vindt het daarom enorm belangrijk dat artsen multidisciplinair samenwerken en vanuit verschillende perspectieven naar de samenhang van klachten kijken. “Daarmee verrijken we onze kennis, zijn we betere dokters en kunnen we vrouwen beter helpen.”

Een van de grootste misverstanden die we tegenkomen, is de overtuiging dat alles op te lossen is met hormoontherapie.

Ook vrouwen hebben baat bij een brede kijk op hun eigen gezondheid. “Rond je veertigste gaat je gezondheid vanwege de overgang niet automatisch opeens van ‘gezond’ naar ‘ongezond’. Wel weten we dat je gezondheid en leefstijl rond die leeftijd invloed heeft op hoe je de overgang doormaakt”, benadrukt Van Dijken. “Je kunt bijvoorbeeld bepaalde risicofactoren hebben die van invloed zijn op je hart- of botgezondheid waarbij hormoontherapie niet zal helpen. Zicht hebben op het hele ‘plaatje’ van je gezondheid is dus echt van belang.”

De overgang gaat ons allemaal aan
Brood-van Zanten en Van Dijken benadrukken daarnaast dat de overgang niet als een privékwestie moet worden gezien, het is juist belangrijk om dit onderwerp in een bredere maatschappelijke context te zien. Veel vrouwen maken de overgang door terwijl zij betaald werk combineren met mantelzorg, gezinsverantwoordelijkheden en andere zorgtaken.

“Het is een levensfase waarin vrouwen vaak ontzettend veel verschillende ballen in de lucht houden”, zegt Brood-van Zanten. “Als je dan slecht slaapt of minder energie hebt, kan dat voelen alsof je tekortschiet. Terwijl er simpelweg veranderingen in je lichaam plaatsvinden. Daar zou door werkgevers, maar ook breder in de samenleving, anders naar gekeken moeten worden. Meer begrip, flexibiliteit en kennis zouden al veel verschil maken.”

De overgang maakt veel vrouwen sterker, wijzer en zelfbewuster – mits ze de juiste kennis en begeleiding krijgen. Dit boek wil precies dát bieden.

Sterker, wijzer en zelfbewuster
Met dit nieuwe boek hopen Brood-van Zanten en Van Dijken dat ze een toegankelijk startpunt hebben gemaakt om die kennis te vergroten. “De overgang maakt veel vrouwen sterker, wijzer en zelfbewuster – mits ze de juiste kennis en begeleiding krijgen,” vat Brood-van Zanten samen. “Dit boek geeft je een heel goed overzicht van wat de impact van de overgang is, op het lichaam maar ook in de samenleving.”

Van Dijken hoopt dat vrouwen realiseren hoe breed dit onderwerp is, en dat goede overgangszorg voortaan synoniem wordt voor een brede benadering en betere samenwerking. “Gezond ouder worden vraagt om een brede blik. Dat maakt elke vrouw uniek en daarom vraagt overgangszorg echt om zorg op maat, dit boek illustreert dat.”

Lees verder in De overgang
De overgang is een uitgave van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij en geschreven door dertig deskundigen, onder redactie van drs. Monique Brood-van Zanten, drs. Dorenda van Dijken en prof. dr. Susana Chuva de Sousa Lopes. Het voorwoord is geschreven door Birgit Schuurman. Het boek behandelt de overgang in al haar facetten en geeft je informatie over onder meer hart- en vaatziekten, hersengezondheid, mentale gezondheid, botontkalking, seksualiteit, werk en leefstijl. Ook lees je ervaringsverhalen van andere vrouwen. 

Benieuwd naar het boek? Lees een aantal artikelen in het online dossier over de overgang en bestel het boek via de webshop!

Boekpresentatie
Op vrijdag 25 september organiseren we een boekpresentatie waarbij de hoofdauteurs uit dit interview meer vertellen over de overgang. Ook krijg je de kans om je vragen te stellen aan deze experts. Meld je hier gratis aan.