De klimaatvluchteling of klimaatmigrant?

Migratie bij de mens

Door ir. Bertram de Rooij is teamleider Regionale ontwikkeling & Ruimtegebruik aan Wageningen University & Research en dr. Bram J. Jansen is antropoloog aan Wageningen University & Research

Dat klimaatverandering grote gevolgen heeft voor de mens behoeft nauwelijks toelichting. Maar de relatie tussen klimaatverandering en migratie is verre van eenduidig.

Sommige wetenschappers voorspellen dat klimaatverandering zal leiden tot grote aantallen vluchtelingen in de toekomst, bijvoorbeeld van uit Afrika richting Europa. Sommige schattingen lopen op tot een half miljard of meer mensen die voor klimaatverandering op de vlucht gaan. Hoewel anderen dit betwisten en aangeven dat onvoldoende bewijs bestaat voor deze voorspelling, roept de mogelijkheid van een grote klimaatmigratie wel de vraag op wat dit betekent voor ons denken over (gedwongen) migratie en het managen ervan. Kan de klimaatvluchteling bijvoorbeeld worden opgenomen in internationale wetgeving en verdragen, net als de oorlogsvluchteling? Met andere woorden, kunnen klimaatvluchtelingen aanspraak maken op asiel of moeten ze eerder worden gezien als economische migranten?

Op de vlucht voor klimaat? 
Hier wordt verschillend over gedacht. Ten eerste is het klimaat geen actor – het is geen persoon of instantie – en kan niet, zoals gewapende groepen of overheden, mensen vervolgen of uitsluiten. Vluchten voor een veranderend klimaat ligt in die zin meer in het verlengde van migratie door falend overheidsbeleid of wanbeheer van een land dat slecht anticipeert op natuurverschijnselen, waardoor er rampen ontstaan. ‘Klimaatmigrant’ zou in dat licht een betere term zijn, maar ook hier is de reden van vertrek lastig hard te maken. Dit leidt tot het tweede en belangrijkste punt: er is geen direct causaal verband – althans tot nu toe – tussen klimaat en migratie. Voor de meeste mensen is een veranderende omgeving onderdeel van een bredere dynamiek van sociale en economische omstandigheden waardoor ze op zoek gaan naar een alternatief. In bepaalde gevallen leidt een toename van droogtes of juist overstromingen tot een trek naar de stad, in andere gevallen werkt het juist andersom. Veelal is een ramp reden om tijdelijk uit te wijken en later terug te keren.

Tuvalu
De reden om tot internationale migratie over te gaan is weer een heel andere en sterk afhankelijk van de middelen die ie mand heeft om überhaupt te reizen, of afhankelijk van diens contacten met mensen in het doelland. De suggestie dat leefgebieden zo onleefbaar worden dat hele samenlevingen moeten verkassen is niet op historische feiten gebaseerd, hooguit op lokale schaal. Wellicht kan dit gebeuren op de lange termijn, maar ook hier geldt dat tijdens grote migraties in het verleden ook al sprake was van meerdere redenen voor migratie. In sommige gevallen wordt voorspeld dat leefomgevingen onbewoonbaar worden door verwoestende bosbranden of de stijgende zeespiegel. Denk aan de eilandstaten Tuvalu en Kiribati in de Stille Oceaan. Maar vooralsnog kunnen mensen zich op allerlei manieren aanpassen aan een veranderend klimaat of raken ontheemd, veelal in de eigen regio. Het gaat in de regel om gelijkmatige processen van verandering die zich al decennialang voordoen en waar mensen ook al decennialang op reageren door zich aan de omgeving aan te passen of het gedrag te veranderen door technologische of infrastructurele inventies, of door te migreren.

Vanwege de ligging van de eilandstaat Tuvalu in de Stille Oceaan en de stijgende zeespiegel komt de leefbaarheid van het eiland in het geding (© Shutterstock).

Klimaatniches
De snelheid waarmee de klimaatverandering zich nu voltrekt en de erkenning ervan maken wel dat het verband tussen klimaat en menselijke migratie in de toekomst anders kan uitpakken en dat de relatie tussen verslechterende leefomstandigheden door klimaat en migratie eenduidiger wordt. Sommige auteurs, zoals de Wageningse hoogleraar Aquatische Ecologie en Waterkwaliteitsbeheer Marten Scheffer, suggereren om grootschalige migratie van groepen mensen uit regio’s die moeilijker bewoonbaar worden, te plannen. Ze zouden bijvoorbeeld naar regio’s kunnen verhuizen die juist ontsloten lijken te worden door een veranderend klimaat, zoals Siberië of Noord-Canada waar de permafrost smelt en grotere mogelijkheden voor landbouw ontstaan. In de toekomst zou dan beter ingezet kunnen worden op het huisvesten van mensen in wat academici ‘klimaatniches’ noemen – klimaatzones die zich het beste lenen voor menselijk toeven.

Climate Fiction
Het beeld van klimaatvluchtelingen of klimaatmigranten die met honderdduizenden richting Europa of andere oorden trekken, is ook ingegeven door een zeker angstdenken. Het is zelfs een hype, mede aangewakkerd door dystopische romans en films. In het nieuwe literatuurgenre Climate Fiction worden de ontwrichtende effecten van een veranderend klimaat uitvergroot en gedramatiseerd. Dit beeld wordt versterkt door prognoses van de Verenigde Naties dat de bevolking in Afrika deze eeuw zal verviervoudigen. Dat de toekomst gepaard gaat met migratie is vrijwel zeker, maar de mate waarin en de wijze waar op is ongewis. De geschiedenis laat echter zien dat deze migratie niet noodzakelijk negatief hoeft te zijn.

Meer lezen over migratie bij de mens?
Lees verder in het boek Migratie of in het online dossier.