De oneindige migratie van mensen, dieren en planten

Een verdiepend interview met de auteurs van ‘Migratie. Soorten aan de wandel’

Migratie is tegenwoordig een van de meest besproken maatschappelijke en politieke onderwerpen. In het nieuwste boek van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij wordt de migratie van mensen, dieren en planten vanuit verschillende invalshoeken besproken. In dit interview vertellen wetenschappers Bertram de Rooij, Jelle Reumer en Roy Erkens waarom het belangrijk is om verder te kijken dan de menselijke migratie alleen, welke overeenkomsten en verschillen er bestaan tussen soorten migratie en welke inzichten zij zelf opdeden tijdens het schrijven. Wat kunnen we leren als we migratie niet alleen als maatschappelijk vraagstuk zien, maar als een fundamenteel biologisch proces?

Om die laatste vraag te beantwoorden, is het volgens Roy Erkens, hoogleraar evolutionaire diversiteit en biogeografie aan de Universiteit Utrecht, belangrijk om eerst een stap terug te zetten. “We zijn vaak gewend om te focussen op de menselijke kant van het verhaal, maar bij dit thema is het juist belangrijk om een stapje terug te doen en te kijken wat al het leven doet: migreren over de aarde.” Die bredere blik laat zien hoe fundamenteel migratie eigenlijk is. “De aarde begon ooit kaal en leeg, maar wordt nu gekenmerkt door een enorme diversiteit aan leven”, zegt Erkens. “Dat is alleen mogelijk geweest doordat soorten zich voortdurend hebben verspreid.”

Met de wind mee, maar waarheen?
Volgens Erkens zijn er opvallende overeenkomsten in de manier waarop nieuwe soorten worden ontvangen. “Voor alle migranten geldt eigenlijk hetzelfde: sommigen zijn een verrijking voor hun nieuwe omgeving, sommigen verdwijnen na verloop van tijd weer en anderen veroorzaken overlast.” Dat patroon zien we zowel in ecosystemen als in menselijke samenlevingen, al spelen daarbij uiteraard verschillende mechanismen een rol.

Bertram de Rooij, teamleider Regionale ontwikkeling & Ruimtegebruik aan Wageningen University & Research, schreef samen met Bram Jansen het hoofdstuk over menselijke migratie. Hij benadrukt ook de complexiteit van migratie: “Een zaadje wordt door de wind meegenomen, maar waar komt het uiteindelijk terecht? Dat geldt in zekere zin voor alle vormen van migratie. Er is beweging, maar de uitkomst staat nooit volledig vast.”

Bij migratie is er voortdurend beweging, maar de uitkomst staat nooit volledig vast.

Volgens De Rooij is migratie vooral een voortdurend proces van aanpassing. “Ecosystemen en samenlevingen zijn voortdurend in beweging en zoeken steeds een nieuw evenwicht. Soorten, waaronder de mens, passen zich continu aan veranderingen aan, zoals klimaatverandering, technologische en sociale ontwikkelingen, conflicten en de concurrentie om ruimte en hulpbronnen. Verandert één soort of groep, dan heeft dat vaak ook gevolgen voor andere. Dat evenwicht is nooit definitief: nieuwe soorten verschijnen, andere verdwijnen en onderlinge verhoudingen blijven veranderen.”

Bertram de Rooij, Jelle Reumer en Roy Erkens

Jelle Reumer, emeritus hoogleraar Vertebratenpaleontologie aan de Universiteit Utrecht, wijst daarbij op voorbeelden als de Japanse duizendknoop en uitheemse rivierkreeften. Vooral die laatste zijn voor veel Nederlanders inmiddels een vertrouwd gezicht geworden. Wie regelmatig langs sloten, vijvers of woonwijken loopt, heeft waarschijnlijk weleens een rivierkreeft met opgeheven scharen op een fietspad zien staan. Deze soorten kunnen tijdelijk veel aandacht krijgen omdat ze overlast veroorzaken of bestaande ecosystemen verstoren. Toch plaatst Reumer dat in een breder perspectief. “Waarschijnlijk zitten we nu ergens rond de piek. Op een gegeven moment neemt die invloed weer af en duikt er weer een nieuwe invasieve soort op.”

Wat migratie ons kan leren
Het werken aan een boek waarin de migratie van mensen, dieren en planten naast elkaar worden gezet, leverde ook voor de auteurs zelf nieuwe inzichten op. Als bioloog wist Erkens al het een en ander over de migratie van planten en dieren, maar hij leerde veel over de complexiteit van de menselijke migratie: “De nuance en de verschillende facetten die hierbij komen kijken vind ik bijzonder intrigerend.” Zo legt hij uit: “Bij mensen zijn grenzen vaak niet gekoppeld aan natuurlijke landschapselementen, maar door mensen getrokken. Denk aan grenzen die na de Tweede Wereldoorlog met een liniaal op de kaart zijn gezet. Daardoor worden bevolkingsgroepen die eigenlijk één geheel vormen, opeens van elkaar gescheiden.”

Niet alleen een individu, ook een soort kan migreren.  Zo wordt de beroemde trek van monarchvlinders niet door één individu voltooid, maar door meerdere opeenvolgende generaties.

Voor Reumer lag een van de grootste verrassingen bij planten. “Een plant zit vast met zijn wortels en kan nergens heen. Toch kan een soort wel degelijk migreren. Zaden worden verspreid door wind, water of dieren, waardoor plantensoorten langzaam nieuwe gebieden kunnen koloniseren.” Hetzelfde principe ziet hij terug bij sommige dieren. Zo wordt de beroemde trek van monarchvlinders niet door één individu voltooid, maar door meerdere opeenvolgende generaties: “Het is dus niet altijd het individu dat zich verplaatst, maar soms ook de soort die migreert.”

De Rooij vond het interessant om het onderwerp vanuit verschillende invalshoeken te benaderen. Na zijn werk rond de inrichting van vluchtelingenkampen richtte De Rooij zijn blik op een grotere vraag. “In dit boek kijken we naar migratie als een natuurlijk proces dat overal in de natuur voorkomt.”

Open het gesprek
Juist die inzichten hopen de auteurs ook aan lezers mee te geven. De Rooij ziet het boek ook als een uitnodiging om een gesprek te starten. “Er zijn ontzettend veel redenen waarom organismen migreren. Dat gebeurt nooit zomaar. Leefomstandigheden veranderen voortdurend en soorten reageren daarop. Het is een verrijking om dit onderwerp op zo’n brede manier te bespreken’.

Reumer hoopt dat het biologische perspectief kan helpen om hedendaagse discussies in een groter kader te plaatsen. “We spreken vaak over migratie als een crisis, maar het is in werkelijkheid een biologisch proces dat al bestaat zolang er leven op aarde is.” Vanuit dat biologische perspectief is de mens ook ‘gewoon’ een diersoort als alle andere, met dezelfde neiging om zich over de aardbol te verplaatsen.

We spreken vaak over migratie als een crisis, maar het is in werkelijkheid een biologisch proces dat al bestaat zolang er leven op aarde is.

De toekomst van migratie
Over de toekomst doen de auteurs liever geen stellige uitspraken. Migratie laat zich immers moeilijk voorspellen in een wereld die voortdurend verandert.  Erkens merkt lachend op dat mensen op een dag misschien zelfs naar andere planeten migreren. Maar over één ding zijn de auteurs het eens: migratie zal niet verdwijnen. Reumer verwoordt het terecht: “Zolang er leven op aarde bestaat, zal er migratie zijn.”

Lees verder in Migratie
Het  boek Migratie biedt overzicht, inzicht en herkenbare voorbeelden uit de natuur, de geschiedenis en de actualiteit. Het boek is geschreven in toegankelijke taal en daarmee geschikt voor een breed publiek. Bestel je exemplaar via onze webshop!

Bespreek migratie in de klas
Dankzij een inspirerende en interactieve les van 4TU.Schools leren leerlingen zich onder meer in te leven in een migrerende plant, dier of mens. Ze gebruiken verschillende tekstfragmenten uit het boek Migratie om hier informatie over te verzamelen. Vervolgens vertalen zij dit op een creatieve manier tot een persoonlijk verhaal in de vorm van een strip of storyboard. Ook leren ze meer over de manieren waarop de migratie van vogels kan worden gemeten. De les kan ingezet worden bij Biologie, maar zeker ook bij Burgerschap. Geschikt voor onderbouwleerlingen op lesniveau havo-vwo. Meer informatie over de les vind je hier.

Over de auteurs
Prof. dr. Roy Erkens is hoogleraar Evolutionaire Diversiteit en Biogeografie bij het departement System Earth Science van de Universiteit Maastricht en bestuurslid bij Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.

Prof. dr. Jelle Reumer is emeritus hoogleraar Vertebratenpaleontologie aan de Universiteit Utrecht, voormalig directeur van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam en lid van de Raad van Advies van de Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.

Ir. Bertram de Rooij is teamleider Regionale ontwikkeling & Ruimtegebruik aan Wageningen University & Research.